Kur’an’ın değerleri̇ ve onların sıra düzeni̇(Dr.Süleyman TUĞRAL)

İnsan, biyolojik ve toplumsal bir varlık olmasının
yanında zihninde oluşan ya da oluşturduğu
değerler sistemiyle diğer canlılardan
farklılık arz eder. Aristo’nun “düşünen canlı”sına
mukabil, Faslı bilgin Abdurrahman Taha’nın
deyimiyle insan “ahlaki bir canlıdır” ki bu özelliği
oluşturan da değerler ve onların sıra düzenidir.
İnsan, iki alternatif davranıştan birini seçmekte
tereddüt ettiğinde, değer problemiyle karşı karşıyadır.
A davranışının yerine B’yi seçmesi, bir
bakıma B’deki değeri A’dakine öncelediği anlamına
gelir. İnsan ömrünün bu gibi birçok tercih
ikileminde geçtiği bir gerçektir. Allah rızasını
her şeyin önünde bir değer olarak gören
Müslümanın, böyle durumlarda Allah’ın insan
için gerekli gördüğü değerlere göre davranması
gerekir. Ama bu durumda da söz konusu değerlerin
neler olduğu ve değerler arasındaki ilişki bir
problem teşkil etmektedir.
Kur’an’ın değerlerini ve aralarındaki sıra düzenini
açıklayabilmek için, değer kavramını belirlemek
gerekir. Değer, kendisiyle nesnelerin/davranışların
önem derecesinin belirlendiği, ulaşılmak
istenen, arzulanan genel niteliktir. Kur’an’a göre
akletmek, dürüstlük, adalet, takva gibi davranış
niteliklerini değerli kılan, Allah’ın onları istemesi,
insanların davranışlarına yön veren nitelikler olarak
görmesidir.
Kur’an değerlerinin temelini Allah kavramı, insan
ve onun ferdî sorumluluğu ile ahiret olgusu teşkil
Değerler ve onların hiyerarşisi (sıra düzeni) insanoğlunun insan olması
hasebiyle davranışlarına yön veren en önemli etmenlerdendir.
Kur’an’ın değerleri̇
ve onların sıra düzeni̇
Dr. Süleyman Tuğral
SAYI: 245 | MAYIS 2011 | DİYANET AYLIK DERGİ 9
eder. Allah’a gönülden inanan Müslüman, kendi
bireysel sorumluluğunun bilincinde olarak ve
ahiret hayatını dikkate alarak davranmak durumundadır.
Bu temel değerlerin zemini üzerinde Kur’an’ın
değerlerini, bizzat gerçekleştirilme durumunda
olan değerler anlamında fiilî değerler ve insanın
bu değerleri gerçekleştirmesinde ona şevk
ve heyecan veren değerler anlamında motivasyon
ve amaç değerleri olarak iki grupta sınıflandırabiliriz.
Motivasyon ve amaç değerleri
Motivasyon ve amaç değerlerinin, Kur’an’da
Allah’a şükretmenin (Zümer, 63.), azaptan kurtulup
ebedi mutluluğu kazanmanın (Bakara, 189; Âl-i
İmran, 130, 200; Maide, 100.) ve Allah’ın rızasını kazanmanın
(Tevbe, 72.) insanı sağlam davranışlar (salih
amel) ortaya koymaya teşvik eden değerler olarak
sunulduğunu görürüz.
Allah’a şükretmek, sadece dil ile “Allah’ım nimetlerine
şükürler olsun!” demek değil; daha önemlisi,
Allah’ın nimetlerine sağlam, doğru davranışlar
sergileyerek teşekkürde bulunmaktır. Söz gelimi
Beled suresinde (3–17) Allah, insana verdiği
nimetleri hatırlatmakta, ardından onun bu nimetlere
karşılık ondan beklenen sağlam davranışları,
ayetin ifadesiyle bir kimseyi kölelikten kurtarmayı,
bir öksüzü veya bir fakiri doyurmayı gerçekleştirmediğini
belirtmektedir. Yine “Ey Davut
ailesi şükretmek için (iyi) davranışta bulunun…”
(Sebe, 13.) ifadesi de asıl şükrün, iyi eylemlerle gerçekleştiğini
ifade eder.
Ebedi, mutluluğu kazanmak ile Allah’ın rızasını
kazanmak söz konusu olduğunda ise Allah’ın tercihi,
Tevbe suresinin 72. ayetinde belirtildiği gibi,
sadece onun rızasını kazanmak için davranmaktan
yanadır.
Fiili değerler
İnsanın bu motivasyon değerleri
ile teşvik edildiği fiili değerler
ise kalbî değerler ve somut eylem
değerleri olarak iki kısımdan oluşmaktadır.
Kalbî değerlerin işlevi
insanın doğru ve sağlam davranışlar
sergilemesine uygun duygusal
ve zihnî şartları sağlamaktır.
Kur’an’da kalbî değerleri akli faaliyet,
inanmak, takva, Allah’ı hatırlamak
ve ona yakarmak, Allah’a
güvenmek, sevmek, tevazu, samimiyet, kalp
temizliği, tövbe ve sabır oluşturmakta; somut
eylem değerlerini yani sağlam davranışların (salih
ameller) içeriğini ise ibadet, dürüstlük, adalet,
iffeti korumak, Allah yolunda harcamak, insana
değer vererek davranmak, Allah yolunda cihat ve
fedakârlık, orta yol izlemek ile akrabalığı gözetmek
değerleri teşkil etmektedir.
Somut eylem değerlerinin içeriğine baktığımızda,
yaygın din anlayışında en önemli değerler olarak
görünen namaz, oruç, hac gibi şeklî ibadetlerin
oluşturduğu (ibadet) değerinin, kalbî değerler
gibi diğer somut eylem değerlerinin sağlam bir
şekilde gerçekleşmesini sağlayacak bir araç olduğu
görülmektedir. Bu yüzdendir ki namaz kılıp
da insanlardan ufak bir şeyi esirgeyenler kınanmaktadır.
(Mâ’ûn, 2–7.) “Namaz kötülüklerden alıkor.”
(Ankebût, 45.) dendiği hâlde, kılınan namazların,
sahtekârlık, adaletsizlik, insana kaba muamele
etmek, cimrilik gibi kötü davranışların ortaya
çıkmasına engel olmaması, kişinin zihnindeki
değerler sıra düzeninin çarpıklığından kaynaklanır.
Böyle davranan biri, namaz kılmayı en
önemli bir değer olarak görmüş, onu gerçekleştirince
de âdeta ahireti garantilediği duygusuyla,
diğerlerini görmezden gelir olmuştur. O hâlde
Müslümana düşen, akletmenin, imanın, takvanın,
Allah’ı anmanın, şeklî ibadetleri yerine getirmenin;
dürüstlük, adalet, insana değer vererek davranmak,
Allah yolunda harcamak, fedakârlık gibi
değerlere uygun davranışların ortaya çıkması için
bir araç olduğunun bilincinde olması ve bu bilinçle
hareket etmesidir.
Kalbî değerlerin Kur’an’da en çok vurgulananı
olan takva da salt bir Allah’tan korkma duygusu
değil, bu duygunun gereği olarak Allah
yolunda harcamak, antlaşmalara sadık kalmak
(Bakara, 177.), adaletli davranmak (Mâide, 8.), boşanan
kadınların geçimini sağlamak
(Bakara, 241.), faizcilik yapmaktan
kaçınmak (Âl-i İmrân, 130.), insanlar
hakkında kötü düşünmemek
(Hucûrat, 12.) gibi sağlam davranışlar
(salih ameller) sergilemektir.
Takvanın ölçüsü zikredilen salih
amel değerlerini sergilemektir.
Bu aşamada sayılan değerlerin
kendi aralarındaki sıra düzeninin
(hiyerarşinin) nasıl olduğunu
ortaya koymak durumundayız.
Bu sıra düzenini, insana gösterilen

hedef açısından, Allah’ın insanda

gerçekleştirmek istediği hedef açısından ve iki
değerden birini seçmek durumunda kalınması
açısından ayrı ayrı tespit edebiliriz.
İnsana gösterilen hedef açısından değerler şöyle
sıralanmaktadır:
Motivasyon ve amaç değerleri
(Ebedi mutluluğu ve Allah rızasını kazanmak)